محنتهاى سالهاى آخر زندگى ، نه خطاهاى ناچيزى كه به مؤلّفات او راه يافته ، بلكه تعداد اين مؤلّفات بزرگ و ارزش فوق العاده و ترديدناپذير آن تعجب آور است و به نظر ما فرهنگ بزرگ جغرافيايى از همه مهمتر است كه در اينجا فقط از آن سخن مىكنيم . چنان كه ديديم ، انديشهء فرهنگنامه به سال 1218 / 615 ه . در مرو پديد آمد و رنگ خاصّ كتاب از اوضاعى كه با تأليف آن پيوسته بود ، بر ما معلوم مىشود . 30 چنين رخ داد كه ياقوت با امام سمعانى ، پسر مؤلّف الأنساب معروف ، در مجلسى بود و از كلمهء حباشه ، نام محلّى در جزيرة العرب ، سخن رفت كه در حديث آمده بود و ياقوت بر بنياد اشتقاق كلمه مدلّل داشت كه بايد آن را با ضم « ح » خواند ، ولى يكى از حاضران مصرّ بود كه بايد حباشه با فتح « ح » خوانده شود و ياقوت نتوانست مرجع موثّقى به تأييد نظر خود پيدا كند ، و با آنكه كتابخانه‌هاى مرو در آن هنگام پر از مراجع بود ، از يافتن شاهد ناتوان ماند . در اين هنگام مصمّم شد تا فرهنگ جغرافيايى را توضيح كند بلكه تلفّظ درست آنها را نيز به دست دهد . بنا بر اين كتاب وى از نوع آن فرهنگهاى لغوى است كه از قرن نهم به بعد با آن روبه‌رو شده‌ايم ، و اين نكته از كلمات خود ياقوت به هنگام وصف كتاب در مقدّمه معلوم مىشود كه گويد : « كتابى است دربارهء نام شهرها و كوهها و درّه‌ها و دشتها و دهكده‌ها و جاها و وطنها و درياها و رودها و بركه‌ها و بتها » . 31 به همين جهت آن را معجم البلدان ناميده است . با آنكه ياقوت راهى هموار در پيش داشت كه بسيار كسان از پيش پيموده بودند ، باز هم بيم آن داشت كه به آن متّهم شود كه از تأليف فرهنگ هدف جغرافيايى صرف دارد ، بدين جهت بيشتر از هر چيز كوشش دارد تا مطالب خود را با شواهدى از قرآن و حديث تأييد كند . 32 اشاره مىكند كه آيات خالق و دلايل قدرت او بر همهء زمين گسترده است ، از اين رو در قرائت سفرنامه‌ها و اطّلاع از وضع شهرها فوايد بزرگ هست و اندرزهاى نكو ، و مرد پارسا مىبايد كه در اثناى سفر مشاهدات خود را به منظور فايدهء معاصران و نسلهاى بعد يادداشت و تدوين كند . ياقوت از اين نكته كه اطّلاعات جغرافيايى از لحاظ علمى نيز اهمّيّت دارد غافل نيست . به عقيدهء او نسخه برادران و روايتگرانى كه نامها را بىدقّت مىپذيرند ، غالبا آنها را به خطا ثبت مىكنند ، 33 در صورتى كه همهء مردم به ضبط درست اعلام نياز دارند . حاكمان و قانونگزاران بايد از فتح هر شهر به دست مسلمانان خبر داشته باشند كه چگونه انجام گرفته تا خراج شهر را تعيين توانند كرد . اهل حديث بايد علما و مجتهدان معروف هر ولايت را بشناسند . اطلاع يافتن از آب و هوا و اوضاع طبيعى براى طبيبان اهمّيّت دارد . منجّمان نيز بايد منازل نجوم را بدانند تا طالع بلاد را توانند ديد . شاعران و عالمان لغت بايد تلفّظ نام مكانها و رودها و كوهها و چاهها را درست بدانند تا خطا نكنند و مضحكهء مردم دانا نشوند . ياقوت